বটগছৰ তলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি*

        *বটগছৰ তলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি*   

বৰষুণ শেষ হোৱাৰ পিছত গাঁৱৰ বতাহৰ এক বিশেষ গন্ধ থাকে। মাটিৰ গন্ধ, সেউজীয়া পাতৰ গন্ধ, আৰু দূৰৰ পাহাৰৰ পৰা নামি অহা কুঁৱলীৰ গন্ধ মিলি যেন এক অদ্ভুত শান্তি নামি আহে। নগাঁৱৰ সৰু গাঁও “দেউলীয়া”ত সেই সন্ধিয়াও তেনেকুৱাই আছিল।

গাঁৱৰ মাজত থকা পুৰণি বটগছটো বহুদিনৰ সাক্ষী। কিমান বিয়া, কিমান কাজিয়া, কিমান হাঁহি-কান্দোন—সকলো যেন তাৰ ডাল-পাতে জমা হৈ আছিল। গাঁৱৰ মানুহে কয়, বটগছৰ তলত যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়, সেয়া ভাঙিলে জীৱনত শান্তি নাথাকে।

সেই গাঁৱতেই থাকিছিল অনিৰ্বাণ। বয়স পঁচিশ। চেহেৰাত বিশেষ কিছু নাছিল, কিন্তু চকুত এটা অদ্ভুত স্বপ্ন আছিল। সি গুৱাহাটীত পঢ়াশুনা শেষ কৰি পুনৰ গাঁৱলৈ আহিছিল। দেউতাকৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত ঘৰখনৰ সকলো দায়িত্ব তাৰ ওপৰত পৰিছিল।

মাক কমলাদেৱী বহুদিনৰ পৰা অসুস্থ। সৰু ভনীয়েক মেঘালী কলেজত পঢ়ে। অনিৰ্বাণে চাকৰি বিচাৰিছিল যদিও ভাল সুযোগ নাপাই গাঁৱৰ স্কুলত অস্থায়ী শিক্ষক হিচাপে কাম আৰম্ভ কৰিছিল।

এদিন সন্ধিয়া স্কুলৰ পৰা উভতি আহোঁতে সি দেখিলে বটগছৰ তলত এজনী ছোৱালী বহি আছে। ছোৱালীজনীয়ে সেউজীয়া মেখেলা-চাদৰ পিন্ধিছিল। চুলিবোৰ দীঘল, চকুত যেন বহু কথা লুকাই আছিল।

অনিৰ্বাণ অলপ থমকি ৰ’ল।

“আপুনি কোন?” সি সাৱধানে সুধিলে।

ছোৱালীজনীয়ে মূৰ তুলি চালে। মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“মই নীলাঞ্জনা। নতুনকৈ এই গাঁৱলৈ আহিছোঁ।”

“ইয়াত কাৰ লগত?”

“মোৰ ককায়েক আছে। ডাকঘৰত চাকৰি পাইছে।”

সেইটুকু কথাৰ পিছত দুয়ো কিছু সময় চুপ হৈ থাকিল। বতাহত বটপাত কঁপি উঠিছিল।

সেইদিনাৰ পিছত অনিৰ্বাণে প্ৰায় প্ৰতিদিনে নীলাঞ্জনাক দেখিবলৈ ধৰিলে। কেতিয়াবা পুখুৰীৰ পাৰত, কেতিয়াবা বজাৰত, কেতিয়াবা বটগছৰ তলত। ধীৰে ধীৰে দুয়োৰে মাজত কথা বাঢ়িল।

নীলাঞ্জনা আন গাঁৱৰ ছোৱালী আছিল। তাই অসমীয়া সাহিত্য ভাল পাইছিল। বিশেষকৈ লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ গল্প। অনিৰ্বাণেও সাহিত্য ভাল পাইছিল। সেই একে ভাললগাৰ মাজতেই দুয়োৰে মন ওচৰ চাপি আহিল।

এদিন নীলাঞ্জনাই সুধিলে,  

“তুমি গুৱাহাটীলৈ ঘূৰি নাযাবা?”

অনিৰ্বাণ অলপ হাঁহিলে।  

“গ’লে মা আৰু ভনীয়েকক কোনে চাব?”

“নিজৰ জীৱনটোও ভাবিব লাগে।”

অনিৰ্বাণে উত্তৰ নিদিলে। সি জানিছিল—নিজৰ স্বপ্নবোৰ সি বহু আগতেই লুকুৱাই থৈছে।

---

দিন বাগৰিল। শৰত আহিল। আকাশ নীলা হ’ল। কাশফুল বতাহত দুলিবলৈ ধৰিলে।

গাঁৱৰ মানুহে লক্ষ্য কৰিলে, অনিৰ্বাণ আৰু নীলাঞ্জনা বহুত সময় একেলগে থাকে। কথা বতৰা আৰম্ভ হ’ল।

“চহৰৰ পঢ়া ল’ৰা, নিশ্চয় বিয়া কৰিব।”  

“কিন্তু ছোৱালীজনীৰ পৰিয়ালৰ অৱস্থা কেনেকুৱা?”

গাঁওত গুজব জুইতকৈ বেছি বেগেৰে বিয়পে।

কমলাদেৱীয়েও এদিন পুতেকক সুধিলে,  

“তই ছোৱালীজনীক ভাল পাওঁ নেকি?”

অনিৰ্বাণ আচৰিত হ’ল।  

“মা…”

“মোৰ পৰা লুকুৱাবি নালাগে। মই তোৰ চকু চিনি পাওঁ।”

অনিৰ্বাণ লাজেৰে হাঁহিলে। বহুদিনৰ পিছত তাৰ মুখত সত্যিকাৰ হাঁহি দেখা গ’ল।

কমলাদেৱীয়ে দীঘল নিশ্বাস পেলালে।  

“যদি ভাল পাৱ, তেন্তে সাহস কৰি আগবাঢ়।”

---

কিন্তু সুখ কেতিয়াও সহজে নাহে।

এদিন ডাকঘৰৰ আগত গাঁওবাসীৰ ভিৰ লাগিল। শুনা গ’ল—নীলাঞ্জনাৰ ককায়েকৰ ওপৰত টকাৰ কেলেংকাৰীৰ অভিযোগ উঠিছে। চৰকাৰী তদন্ত চলিব।

গাঁওখন মুহূৰ্ততে সলনি হৈ গ’ল। যিসকলে আগতে হাঁহি মুখে কথা পাতিছিল, সেইসকলেই আঁতৰি যাবলৈ ধৰিলে।

নীলাঞ্জনা বহুদিন ঘৰৰ পৰা ওলাই নাহিল।

অনিৰ্বাণ এদিন সন্ধিয়া বটগছৰ তলত ৰৈ আছিল। হঠাৎ নীলাঞ্জনা আহি উপস্থিত হ’ল। তাইৰ চকু ৰঙা, যেন বহু কান্দিছে।

“মই হয়তো এই গাঁও এৰি যাব লাগিব,” তাই ধীৰ স্বৰে ক’লে।

অনিৰ্বাণৰ বুকু কঁপি উঠিল।  

“কিয়? তুমি কোনো দোষ কৰা নাই।”

“মানুহে সেইটো নাভাবে।”

“মই ভাবোঁ।”

নীলাঞ্জনাই তাক চালে। চকুত পানী চিকমিকাই উঠিল।  

“তুমি সঁচাকৈয়ে মোৰ লগত থাকিবা?”

অনিৰ্বাণে অলপ সময় নীৰৱে থাকি বটগছটোৰ ফালে চালে। তাৰ পিছত ধীৰে ক’লে,  

“এই বটগছৰ তলত মই প্ৰতিশ্ৰুতি দিছোঁ—যিয়েই নহওক, মই তোমাক এৰি নাযাম।”

বতাহ এজাক জোৰেৰে বৈ গ’ল। যেন গছজোপাই সেই প্ৰতিশ্ৰুতি শুনি ল’লে।

---

কিন্তু জীৱনে খুব সোনকালে সেই প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পৰীক্ষা ল’লে।

কিছুদিন পিছতে মেঘালীৰ বিয়াৰ কথা উঠিল। দৰাপক্ষ ধনী। কিন্তু তেওঁলোকে এটা চৰ্ত দিলে—অনিৰ্বাণে নীলাঞ্জনাৰ সৈতে সকলো সম্পৰ্ক ছিন্ন কৰিব লাগিব।

“গাঁওত বদনাম থকা পৰিয়ালৰ লগত সম্পৰ্ক থাকিলে আমাৰ মান-সন্মান নষ্ট হ’ব,” দৰাৰ দেউতাকে স্পষ্টকৈ ক’লে।

কমলাদেৱী স্তব্ধ হৈ গ’ল। মেঘালী কান্দি উঠিল।  

“দাদা, মোৰ কাৰণে তুমি কিবা নকৰিবা। মই বিয়া নকৰিলেও চলিব।”

কিন্তু অনিৰ্বাণ গভীৰ দ্বন্দ্বত পৰিল। এটা ফালে ভনীয়েকৰ ভৱিষ্যৎ, আনফালে নিজৰ ভালপোৱা।

সেই ৰাতি সি টোপনি যাব নোৱাৰিলে। বাহিৰত বৰষুণ পৰি আছিল। সি বটগছৰ তললৈ গ’ল।

অন্ধকাৰত নীলাঞ্জনা আগতেই বহি আছিল।

“তুমি আহিবা বুলি জানিছিলোঁ,” তাই ক’লে।

অনিৰ্বাণে সকলো কথা কৈ পেলালে।

দীঘল সময় নীলাঞ্জনা চুপ হৈ থাকিল। তাৰ পিছত মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“তুমি তোমাৰ ভনীয়েকৰ কথা ভাবা উচিত।”

“কিন্তু মই তোমাক প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিলোঁ।”

“কেতিয়াবা প্ৰতিশ্ৰুতি ভাঙিলেও মানুহ বেয়া নহয়।”

“মই পাৰিম নে?”

নীলাঞ্জনাই চকুপানী লুকুৱাই ক’লে,  

“তুমি চেষ্টা কৰা।”

---

পিছদিনা গাঁওত খবৰ বিয়পি গ’ল—নীলাঞ্জনা আৰু তাইৰ ককায়েক গাঁও এৰি গৈছে।

অনিৰ্বাণে বিদায়ো ল’ব নোৱাৰিলে।

তাৰ পিছৰ দিনবোৰ যেন ধোঁৱাটে হৈ গ’ল। মেঘালীৰ বিয়া ঠিক হ’ল। ঘৰখনত ব্যস্ততা আৰম্ভ হ’ল। কিন্তু অনিৰ্বাণ ভিতৰি ভিতৰি খালী হৈ পৰিল।

বিয়াৰ আগদিনা কমলাদেৱীয়ে পুতেকক ক’লে,  

“তই সুখী নে?”

অনিৰ্বাণে জোৰকৈ হাঁহিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।  

“হয়।”

কমলাদেৱীয়ে মূৰ জোকাৰিলে।  

“মাকক মিছা কথা নক’বি।”

অনিৰ্বাণৰ চকু সজল হৈ উঠিল।

---

মেঘালীৰ বিয়া ধুমধামেৰে সম্পন্ন হ’ল। গাঁওবাসীয়ে খাই-বৈ উল্লাস কৰিলে। কিন্তু বিয়াৰ পিছদিনাই এক অদ্ভুত ঘটনা ঘটিল।

ডাকঘৰৰ তদন্তৰ সত্যতা প্ৰকাশ পালে। নীলাঞ্জনাৰ ককায়েক নিৰ্দোষ আছিল। আচলতে আন এজন কৰ্মচাৰীয়ে টকা আত্মসাৎ কৰিছিল।

গাঁওখনত হুলস্থূল লাগিল।

“হায় হায়, মানুহজন নিৰ্দোষ আছিল!”  

“আমি অযথাই বদনাম দিলোঁ।”

অনিৰ্বাণৰ বুকুত যেন কিবা ভাঙি পৰিল। সি ভাবিলে—যাক সমাজে দোষী বুলি ঠেলি দিলে, সি কোনো দোষ নকৰাকৈ সকলো হেৰুৱাই গ’ল।

সেই সন্ধিয়া সি আকৌ বটগছৰ তললৈ গ’ল। বতাহ শান্ত আছিল। আকাশত আধা জোন।

গছজোপাৰ তলত সি এটা সৰু কাপোৰৰ থোপা দেখিলে। খুলি চালে—এখন কিতাপ। “বুঢ়ী আইৰ সাধু।”

ভিতৰত এটা কাগজ আছিল।

“অনিৰ্বাণ,  

তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি ভঙা নাই। সময়ে ভাঙিছে।  

— নীলাঞ্জনা”

অনিৰ্বাণৰ হাত কঁপি উঠিল। সি বহুক্ষণ কাগজখন বুকুত চেপি ধৰি বহি থাকিল।

---

পাঁচ বছৰ পাৰ হ’ল।

দেউলীয়া গাঁও বহু সলনি হ’ল। নতুন ৰাস্তা হ’ল, মোবাইল টাৱাৰ উঠিল, বহু মানুহ চহৰলৈ গুচি গ’ল।

অনিৰ্বাণ এতিয়া গাঁৱৰ স্থায়ী শিক্ষক। মাকৰ স্বাস্থ্য অলপ ভাল। মেঘালীও সুখে সংসাৰ কৰি আছে।

কিন্তু অনিৰ্বাণে বিয়া নকৰিলে।

এদিন শীতৰ পুৱা স্কুলত অনুষ্ঠান আছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত ব্যস্ত হৈ থাকোঁতে সি হঠাৎ এটা চিনাকি মাত শুনিলে।

“আপুনি এতিয়াও কিতাপবোৰ ঠিক তেনেকৈয়ে ৰাখে নেকি?”

অনিৰ্বাণ ঘূৰি চালে।

নীলাঞ্জনা।

চকুত আগৰ সেই শান্তি। মুখত পৰিপক্ক হাঁহি।

অনিৰ্বাণ যেন কিছু সময় কথা ক’বই নোৱাৰিলে।  

“তুমি…”

“মই গুৱাহাটীত শিক্ষকতা কৰোঁ। আজিৰ অনুষ্ঠানলৈ অতিথি হিচাপে আহিছোঁ।”

দুয়ো স্কুলৰ পিছফালৰ পুখুৰীৰ পাৰত বহিল।

“তুমি ভাল আছা?” অনিৰ্বাণে সুধিলে।

“হয়। তুমি?”

“চলি আছে।”

কিছু সময় দুয়ো চুপ।

তাৰ পিছত নীলাঞ্জনাই মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“তুমি জানানে, মই আজিও বটগছৰ কথাটো পাহৰা নাই।”

অনিৰ্বাণে ধীৰে ক’লে,  

“ময়ো নহয়।”

“তুমি এতিয়াও প্ৰতিশ্ৰুতি বিশ্বাস কৰা?”

অনিৰ্বাণে আকাশৰ ফালে চালে। কুঁৱলী ধীৰে ধীৰে আঁতৰি গৈছিল।

“হয়,” সি ক’লে,  

“কাৰণ কিছুমান প্ৰতিশ্ৰুতি মানুহে একেলগে নাথাকিলেও জীয়াই থাকে।”

নীলাঞ্জনাৰ চকুত পানী চিকমিকাই উঠিল। কিন্তু এইবাৰ সেই চকুপানীত দুখতকৈ বেছি শান্তি আছিল।

দূৰত স্কুলৰ ঘণ্টা বাজিল।

জীৱন আগবাঢ়ি গৈছিল। কিন্তু বটগছৰ তলত দিয়া সেই প্ৰতিশ্ৰুতি—সেয়া সময়েও মচিব নোৱাৰিলে।

---

*পৰৱৰ্তী খণ্ড*

নীলাঞ্জনা আৰু অনিৰ্বাণ পুখুৰীৰ পাৰত বহি আছিল। শীতৰ কোমল ৰ’দ পানীৰ ওপৰত চিকমিকাই পৰিছিল। স্কুলৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীবোৰৰ হাঁহিৰ শব্দ দূৰৰ পৰা ভাহি আহিছিল। বহু বছৰ পিছতো দুয়োৰে মাজত যেন কোনো অচিনাকি নাছিল, কিন্তু কিমান কথা জমা হৈ আছিল।

নীলাঞ্জনাই মাটিৰ পৰা এটা শুকান পাত তুলি আঙুলিৰ মাজত ঘূৰাই ক’লে,  

“সময় সঁচাকৈয়ে বহুত সলনি কৰে, নহয়নে?”

অনিৰ্বাণে মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“কিছু কিছু বস্তু সলনি কৰে। কিছু কিছু আগৰ দৰেই থাকে।”

“যেনে?”

“যেনে… কিছুমান মানুহ।”

নীলাঞ্জনাই তাৰ চকুত চালে। দুয়ো অলপ সময় নীৰৱ হৈ থাকিল।

---

অনুষ্ঠান শেষ হোৱাৰ পিছত নীলাঞ্জনা গুৱাহাটীলৈ উভতি যাব লাগিছিল। স্কুলৰ গেটৰ আগত গাড়ী ৰৈ আছিল। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে তাক আগুৰি ফটো তুলিছিল।

গাড়ীত উঠাৰ আগতে নীলাঞ্জনা অনিৰ্বাণৰ ওচৰলৈ আহিল।

“মই হয়তো আকৌ আহিম,” তাই ধীৰ স্বৰে ক’লে।

অনিৰ্বাণে সুধিলে,  

“অতিথি হিচাপে?”

নীলাঞ্জনা হাঁহি উঠিল।  

“হয়তো… অতিথি হিচাপে নহয়।”

গাড়ী ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়ি গ’ল। অনিৰ্বাণ বহুদূৰলৈ চাই থাকিল।

---

সেইদিনাৰ পিছত দুয়োৰে মাজত পুনৰ কথা আৰম্ভ হ’ল। আগতে যেন সময়ে আঁতৰাই দিছিল, এতিয়া মোবাইল ফোনে ওচৰ চপাই আনিলে।

ৰাতি স্কুলৰ কাম শেষ কৰি অনিৰ্বাণ ফোনত কথা পাতিছিল। নীলাঞ্জনা গুৱাহাটীৰ স্কুলৰ গল্প কৈছিল—চঞ্চল ছাত্ৰ, ব্যস্ত চহৰ, একাকিত্ব।

এদিন নীলাঞ্জনাই হঠাৎ সুধিলে,  

“তুমি বিয়া কিয় নকৰিলা?”

অনিৰ্বাণ কিছু সময় চুপ থাকিল।  

“সকলো মানুহৰ বাবে বিয়া বাধ্যতামূলক নহয়।”

“মিছা কথা। আসল কাৰণটো কোৱা।”

অনিৰ্বাণে দীঘল নিশ্বাস পেলালে।  

“হয়তো মনটো আন ঠাইত ৰৈ গ’ল।”

ফোনৰ ওপাৰফাল কিছু সময় নীৰৱ। তাৰ পিছত নীলাঞ্জনাৰ কোমল মাত শুনা গ’ল—  

“মোৰটোও।”

---

শীত পাৰ হৈ বসন্ত আহিল। গাঁৱৰ বকুল ফুলৰ গন্ধে বতাহ ভৰাই তুলিলে।

এদিন নীলাঞ্জনা হঠাৎ গাঁৱলৈ আহিল। এইবাৰ অনুষ্ঠান নাছিল। তাই সোজাকৈ অনিৰ্বাণৰ ঘৰলৈ গ’ল।

কমলাদেৱীয়ে তাক দেখি অবাক হৈ গ’ল, কিন্তু মুখত আনন্দ ফুটিল।  

“আহা মা, কিমান দিনৰ পিছত!”

নীলাঞ্জনাই নম্ৰভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।

ঘৰখনত সেইদিনা বহুদিনৰ পিছত হাঁহি-ধেমালি ঘূৰি আহিল। মেঘালীও নিজৰ ঘৰৰ পৰা আহিল। তাই নীলাঞ্জনাক সাৱটি ধৰি ক’লে,  

“তুমি যদি আগতেই ঘূৰি আহিলা হেঁতেন!”

সন্ধিয়া সকলো মিলি চাহ খাই থাকোঁতে কমলাদেৱীয়ে আচমকাকৈ ক’লে,  

“মই বুঢ়ী হৈ গৈছোঁ। এতিয়া এটা শান্তি লাগে।”

অনিৰ্বাণে হাঁহি মাৰি সুধিলে,  

“কি শান্তি?”

কমলাদেৱীয়ে নীলাঞ্জনা আৰু অনিৰ্বাণৰ ফালে চাই ক’লে,  

“তোমালোকে যদি আৰু দেৰি নকৰা।”

দুয়োৰে মুখ একেলগে লাজেৰে ৰঙা হৈ উঠিল।

কিন্তু জীৱনে আকৌ এটা পৰীক্ষা ৰাখি থৈছিল।

নীলাঞ্জনাৰ গুৱাহাটীৰ স্কুলত বদলিৰ সুযোগ আহিল—দিল্লীৰ এখন নামী বিদ্যালয়ত। দৰমহা ভাল, ভবিষ্যৎ উজ্জ্বল।

“মই কি কৰোঁ?” তাই অনিৰ্বাণক সুধিলে।

অনিৰ্বাণ চুপ হৈ থাকিল।

সি জানিছিল—এই সুযোগ সহজে নাহে। কিন্তু দিল্লী মানে পুনৰ বহু দূৰ।

“তুমি যাবা উচিত,” অনিৰ্বাণে অৱশেষত ক’লে।

“আৰু তুমি?”

“মই ইয়াতেই থাকিম।”

“আকৌ একেই কথা?” নীলাঞ্জনাৰ চকুত দুখ স্পষ্ট হৈ উঠিল।  

“আমি কেতিয়ালৈকে সময়ৰ ওচৰত হাৰিম?”

অনিৰ্বাণে কোনো উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে।

---

সেই ৰাতি দুয়ো আকৌ বটগছৰ তলত বহিল। বহু বছৰ আগৰ সেই একে ঠাই।

জোনৰ পোহৰ ডালপাতৰ মাজেৰে পৰি আছিল।

নীলাঞ্জনাই ধীৰ স্বৰে ক’লে,  

“তুমি জানানে, মই প্ৰথম দিনাই তোমাক ভাল পাইছিলোঁ।”

অনিৰ্বাণ হাঁহি উঠিল।  

“মই ভাবিছিলোঁ মইহে আগতে…”

“তুমি সকলো সময়তেই দেৰিতে বুজা।”

দুয়ো হাঁহি উঠিল। কিন্তু সেই হাঁহিৰ মাজত বিষাদ মিশ্ৰিত আছিল।

অনিৰ্বাণে হঠাৎ ক’লে,  

“এইবাৰ মই আৰু প্ৰতিশ্ৰুতি ভাঙিব নিদিওঁ।”

নীলাঞ্জনাই অবাক হৈ চালে।  

“মানে?”

“মানে… যদি তুমি সঁচাকৈয়ে বিচৰা, তেন্তে আমি একেলগে থাকিম। দূৰত নহয়।”

“কিন্তু তোমাৰ মা? তোমাৰ স্কুল?”

“মানুহে যাক নিজৰ ঘৰ ভাবে, সেই ঠাইতেই ঘৰ হয়। মই গুৱাহাটীলৈ বা দিল্লীলৈ যাব পাৰোঁ। অথবা তুমি ইয়ালৈ আহিব পাৰা। এইবাৰ মই ভয় নকৰোঁ।”

নীলাঞ্জনাৰ চকুত পানী জমা হ’ল।  

“তুমি সঁচা কথা কৈছা তো?”

অনিৰ্বাণে বটগছৰ ডালৰ ফালে চাই ক’লে,  

“এই গছৰ তলত মিছা কথা ক’ব নোৱাৰি।”

---

দুই মাহ পিছত দেউলীয়া গাঁওত পুনৰ আনন্দৰ ঢৌ উঠিল।

গাঁৱৰ পুৰণি নামঘৰৰ চৌহদত অনিৰ্বাণ আৰু নীলাঞ্জনাৰ বিয়া হ’ল। বহুতেই ক’লে,  

“ইমান বছৰৰ পিছতো ইহঁতৰ ভালপোৱা বাচি থাকিল!”

কমলাদেৱীৰ চকুত আনন্দাশ্ৰু আছিল। মেঘালীয়ে হাঁহি হাঁহি সকলো কাম চম্ভালিছিল।

বিয়াৰ পিছত সন্ধিয়া দুয়ো অলপ সময়ৰ বাবে চুপিচুপি বটগছৰ তললৈ গ’ল।

বতাহ শান্ত। দূৰত বিহুৰ ঢোলৰ শব্দ।

নীলাঞ্জনাই মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“এতিয়া আৰু কি প্ৰতিশ্ৰুতি দিবা?”

অনিৰ্বাণে তাইৰ হাত ধৰি ক’লে,  

“এইবাৰ কেৱল এটা—  

যিমান দূৰেই যাওঁ, ঘৰলৈ উভতি অহাৰ পথ কেতিয়াও পাহৰিম নে।”

নীলাঞ্জনাই মূৰ অনিৰ্বাণৰ কাঁধত থৈ দিলে।

বটপাতবোৰ ধীৰে ধীৰে কঁপি উঠিল।  

যেন পুৰণি গছজোপাই বহুদিনৰ অপেক্ষাৰ পিছত অৱশেষত শান্তি পালে।

---

*তৃতীয় খণ্ড*

বিয়াৰ পিছত অনিৰ্বাণ আৰু নীলাঞ্জনাৰ জীৱন ধীৰে ধীৰে নতুন ছন্দত সোমাই গ’ল। তেওঁলোকে গাঁও এৰি নগ’ল। নীলাঞ্জনাই গুৱাহাটীৰ চাকৰিটো ৰাখিল যদিও মাহৰ বেছিভাগ সময় দেউলীয়াতেই থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। সপ্তাহত দুদিন গুৱাহাটীলৈ গৈ ক্লাছ লৈ পুনৰ উভতি আহিছিল।

গাঁৱৰ মানুহে আগতে যিমান কথা কৈছিল, এতিয়া ঠিক তেনেকৈয়ে তেওঁলোকক উদাহৰণ হিচাপে দেখুৱাবলৈ ধৰিলে।

“দেখিছানে, সঁচা ভালপোৱা কাক কয়?”  

“সময় লাগিল, কিন্তু শেষত এক হ’ল।”

অনিৰ্বাণে এইবোৰ শুনি মাত্ৰ হাঁহি মাৰিছিল। সি জানিছিল—মানুহৰ মুখ বতাহৰ দৰে, দিশ সলনি হ’বলৈ বেছি সময় নালাগে।

---

এদিন নীলাঞ্জনাই অনিৰ্বাণক ক’লে,  

“মোৰ এটা স্বপ্ন আছে।”

“কি?”

“এই গাঁৱত এখন লাইব্ৰেৰী বনাম।”

অনিৰ্বাণ আচৰিত হ’ল।  

“লাইব্ৰেৰী?”

“হয়। ইয়াৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰৰ বাবে। কিতাপৰ অভাৱত কিমান শিশু পঢ়িব নোৱাৰে।”

অনিৰ্বাণৰ চকু উজলি উঠিল।  

“মইও বহুদিন সেইটো ভাবিছিলোঁ।”

তাৰ পিছৰ কেইমাহ তেওঁলোকে সেই কামতেই লাগি গ’ল। পুৰণি পঞ্চায়তৰ এটা খালী ঘৰ মেৰামতি কৰা হ’ল। গাঁৱৰ কিছুমান যুৱকে সহায় কৰিলে। মেঘালীয়ে গুৱাহাটীৰ পৰা বহু কিতাপ সংগ্ৰহ কৰি আনিলে।

কমলাদেৱীয়ে প্ৰতিদিনে কাম কৰা মানুহবোৰৰ বাবে চাহ বনাই দিছিল।

অৱশেষত এখন সৰু কিন্তু মৰমেৰে ভৰা লাইব্ৰেৰী সাজু হ’ল।

তাৰ নাম ৰখা হ’ল — *“বটতলী পাঠাগাৰ”*।

গাঁৱৰ বয়োজ্যেষ্ঠসকলে হাঁহি মাৰি ক’লে,  

“এই বটগছটোৱে শেষত স্কুলো খুলি পেলালে দেখি!”ল

পাঠাগাৰ খুলাৰ দিনা গাঁওখন উৎসৱৰ দৰে হৈ উঠিল।

-------------+_---------------

---

*Disclaimer: এই গল্পটো সম্পূৰ্ণৰূপে কাল্পনিক। ইয়াৰ চৰিত্ৰ, স্থান আৰু ঘটনাৱলী লেখকৰ কল্পনাৰ সৃষ্টি। কোনো জীৱিত বা মৃত ব্যক্তিৰ লগত ইয়াৰ মিল কাকতলীয়াহে।*